वैद्यनाथ
▶ व्हिडिओ
व्हिडिओ लवकरच येत आहे. YouTube
कथा (शास्त्र आणि परंपरेनुसार)
शिवपुराणातील कथेनुसार, रावणाने शिवाची कठोर तपश्चर्या केली आणि आपली मस्तके अर्पण केली. प्रसन्न होऊन शिवाने त्याला बरे केले, म्हणून ते 'वैद्य' म्हणजे चिकित्सक म्हणून ओळखले गेले. रावण शिवलिंग लंकेला नेत होता, पण वाटेतच ते जमिनीवर स्थापित झाले. ही कथा देवघर आणि परळी, दोन्ही परंपरांमध्ये मानली जाते.
इतिहास आणि वैशिष्ट्य
देवघरचे बाबा बैद्यनाथ मंदिर पूर्वाभिमुख असून त्याचे पिरॅमिडसारखे शिखर 72 फूट उंच आहे. जिल्हा प्रशासनानुसार मंदिराच्या निर्मात्याचे नाव ज्ञात नाही; त्याचे पुढचे भाग 1596 मध्ये गिद्धौरच्या महाराजांचे पूर्वज पूरन मल यांनी बांधले, असे म्हटले जाते. हे ज्योतिर्लिंग असण्याबरोबरच शक्तिपीठांपैकी एकही आहे. महाराष्ट्राच्या बीड जिल्ह्यातील परळी वैजनाथ मंदिर 75–80 फूट उंच टेकडीवर दगडात बांधलेले आहे. ते यादव काळात 12व्या किंवा 13व्या शतकात बांधले गेले असे मानले जाते, आणि 18व्या शतकात अहिल्याबाई होळकर यांनी त्याचा जीर्णोद्धार केला. येथे शिवाला तुळस आणि विष्णूला बेलपत्र वाहण्याची अनोखी परंपरा आहे, आणि भाविक ज्योतिर्लिंगाला स्पर्श करून पूजा करू शकतात. द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रातील "परल्यां वैद्यनाथं च" ही ओळ याच परंपरेशी जोडलेली आहे.
उत्सव आणि पूजा
श्रावणी मेळा, देवघर (श्रावण महिना, जुलै–ऑगस्ट) · महाशिवरात्री · परळी: श्रावणात रुद्राभिषेक, दसरा, कार्तिक पौर्णिमा
इतर मान्यता
वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंगाबाबत दोन परंपरा आहेत — झारखंडमधील देवघर आणि महाराष्ट्रातील परळी वैजनाथ. दोन्ही ठिकाणी लाखो भाविक याला ज्योतिर्लिंग मानून पूजा करतात. तीर्थ भारत दोन्ही परंपरांना समान आदर देते.
दर्शन आणि प्रवास
- दर्शनाची वेळ
- देवघर: सकाळी 4:00 ते दुपारी 2:00, आणि संध्याकाळी 6:00 ते रात्री 8:00 पर्यंत.
- कसे पोहोचाल
- देवघर: जवळचे विमानतळ देवघर (DGH) आहे; पाटणा आणि गया विमानतळही जवळ आहेत. जवळचे रेल्वे स्थानक देवघर जंक्शन आहे. भागलपूरहून देवघर सुमारे 150 किमी आहे. परळी: जवळचे विमानतळ औरंगाबाद (200 किमी); परळी वैजनाथ रेल्वे स्थानक मुंबई, पुणे, हैदराबाद, नागपूर आणि लातूरशी जोडलेले आहे; औरंगाबाद, नांदेड, लातूर आणि बीड येथून एसटी बस धावतात.
- जवळचे रेल्वे स्थानक
- देवघर जंक्शन · परळी वैजनाथ
- जवळचे विमानतळ
- देवघर विमानतळ (DGH) · औरंगाबाद (परळीपासून 200 किमी)
- भेटीची उत्तम वेळ
- दोन्ही ठिकाणे: ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी
माहिती तपासली: 2026-11-11
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग कोठे आहे?
याच्या दोन परंपरा आहेत — झारखंडमधील देवघर येथील बाबा बैद्यनाथ धाम, आणि महाराष्ट्राच्या बीड जिल्ह्यातील परळी वैजनाथ.
शिवाला 'वैद्यनाथ' का म्हणतात?
कथेनुसार शिवाने रावणाला बरे केले होते, म्हणून त्यांची 'वैद्य' म्हणजे चिकित्सक म्हणून पूजा होते.
श्रावणी मेळा काय आहे?
श्रावण महिन्यात (जुलै–ऑगस्ट) भाविक सुमारे 108 किमी दूर असलेल्या सुलतानगंजहून गंगाजल आणून देवघर येथे शिवाला अर्पण करतात. दरवर्षी 70 ते 80 लाख भाविक येतात.
देवघर शक्तिपीठही आहे का?
होय. जिल्हा प्रशासनानुसार बैद्यनाथ धाम ज्योतिर्लिंग असण्याबरोबरच शक्तिपीठांपैकी एकही आहे.
परळी वैजनाथ मंदिराचे वैशिष्ट्य काय आहे?
येथे शिवाला तुळस आणि विष्णूला बेलपत्र वाहिले जाते, जे नेहमीच्या परंपरेच्या उलट आहे, आणि भाविक ज्योतिर्लिंगाला स्पर्श करून पूजा करू शकतात.
देवघर मंदिरात दर्शनाची वेळ काय आहे?
सकाळी 4:00 ते दुपारी 2:00 आणि संध्याकाळी 6:00 ते रात्री 8:00 पर्यंत. सणांच्या दिवशी वेळ बदलू शकते.
स्रोत
- Deoghar District (Govt. of Jharkhand): History
- Incredible India (Govt. of India): Baba Baidyanath Dham
- Britannica: Deoghar
- Maharashtra Tourism (Govt. of Maharashtra): Parli Vaijnath
- शिव पुराण, कोटिरुद्र संहिता — गीता प्रेस, गोरखपुर
तीर्थ भारत केवळ अधिकृत मंदिर ट्रस्ट, सरकारी स्रोत आणि मान्य ग्रंथ-आवृत्त्यांमधून तथ्ये घेते. प्रवासापूर्वी दर्शनाची वेळ मंदिराच्या अधिकृत माहितीवरून नक्की तपासा.